بیداری

تبراییان: از زمانی که شاه اسماعیل چهارده ساله به مدد شمشیر قزلباشان ترک اناتولی در کاخ هشت بهشت تبریز بر اریکه سلطنت نشست سلطه 250 ساله دودمان صفوی بر ایران اغاز شد.(905 ه). در بادی امر قزلباشان یا بازوی نظامی صفویان به منظور تحکیم پایه های حکومت خود ازمیان پست ترین طبقات اجتماعی شهرها یعنی اوباشان وبزهکاران گروه هایی راساماندهی کردندکه بعدها به تبراییان موسوم شدند .دسته های تبرایی ماموریت داشتند به زور تبرودشنه مردم را از انچه قزلباشان مذهب باطل می خواندند مبرا کرده به راه هدایت و انچه انان مذهب حق می نامیدند دراورند. این دسته ها عموما خوداز خانواده های سنی مذهب بر خاسته بودند وبرای نیل به مقاصد صفویان به قزلباشان پیوسته وتغییر مذهب داده بودند.روسای تبراییان مالکان جان ومال وناموس مردم بودند .انها مجاز بودند هر خانه ای را درهر زمانی مورد تفتیش قرار داده اهل خانه اگر چنانچه به دین ابا و اجدادی خود وفادار مانده بودند به گروگان بگیرند دختران و پسران جوانشان را مورد تجاوز قرار دهندواموالشان را مصادره کنند. شاه اسماعیل که خود را نماینده خدا وامامان می دانست حکم داده بود که خون سنی ها حلال وملک مال وناموسشان مباح است واین فرمان شامل همه مردم ایران می شدزیرادر ان زمان اکثرایرانیان سنی مذهب (شافعی وحنفی)بودند. مردم نگون بخت ایران نا گزیر بودند یا به دین قزلباشان درایند یا تقیه کنند ویا کشته شوند.گروه های تبرایی درواقع قاعده هرم تشکیلات سیاسی صفویان راتشکیل می دادند ودر راس این هرم شخص شاه شریعت پناه که ولی مطلق وواجب الاطاعه بود قرار داشت.براساس نوشته مورخان هر دسته تبرایی زیر نظر یک ملا فعالیت می کرد.این ملایان عموما از میان بزهکاران شهرها برخاسته بودند ولی چون کوره سوادی داشتند وازدیگران با هوشتر بودند عمامه ای بر سر می نهادند ورهبری انهارا به دست می گرفتند. مردمانی که نسبت به احکام دینی خود تعلق خاطر داشتند برای رهایی از گزند اوباشان تبرایی به ملایان باج های کلان می پرداختند .انان در اذای دریافت باج مردم را به حال خود می گذاشتند .ملا حیرانی قمی یکی از سران برجسته تبرایی بود که البته از وی اشعار بسیاری درنکوهش اهل سنت و تحریک دارودسته تبرایی در برخورد خشونت امیز با انان باقی مانده است. منبع: شاه اسماعیل صفوی - امیر حسین خنجی.